Sambalbij? Het is een veelgemaakt grapje voor wie wel een beetje pit aan het eten wil toevoegen. Maar de Sambalbij speelt ook een rol bij de bestuiving van de Capsicum Annuum, de botanische plant uit de Nachtschadefamilie die dient als leverancier van onze Lombokse chilipepers. Daarom hier een kleine ode aan de de Sambalbij.
Sambalbij - Apis Capsicumannui – Koomen1958 De solitaire levende Maleise Sambalbij (Apis capsicumannui) is een ondersoort van de Aziatische Honingbij, die enkel voorkomt in een klein gebied op het Indonesische eiland Lombok en wel aan de voet van de Rinjani (Indonesisch Gunung Rinjani) een, met zijn 3726 meter hoogte, op één na hoogste en nog altijd actieve vulkaan van Indonesië. De vulkaan en het Segara Anak kratermeer zijn beschermd door een nationaal park opgericht in 1997. Hoewel de eruptie in 2010 naar alle waarschijnlijkheid de populatie van de Maleise Sambalbij grotendeels heeft verwoest zijn er in 2013 tijdens een wereldwijde tellingen programma een klein aantal gesignaleerd.
Voeding
De Maleise Sambalbij leeft van de nectar en de stuifmeel van bloemen van de Lombok (Capsicum annuum). Deze plant én de vrucht, met zijn oorsprong in Zuid-Amerika, is naar alle waarschijnlijkheid door de Nederlanders uit West-Indië (het tegenwoordige Suriname) naar Nederlands Oost-Indië (het tegenwoordige Indonesië) gebracht om in Plantages te verbouwen, als aanvulling op en vervanging van de ronde korrelpeper. Anders dan bij de korrelpeper waarin de werkzame ‘hete’ stof piperine bevat de rode peper capsaïcine die ook nog eens conserverend werkt. Deze rode pepers werden vooral verbouwd op het eiland Lombok waaraan ze hun Indonesische naam danken. (Lombok). De honing is de overwinteringsvoeding voor de volgroeide bijen terwijl de larven worden grootgebracht met voedersappen die door de voedsterbijen worden geproduceerd en een mengsel zijn van eiwitrijke lichaamseigen afscheidingen van de voedersapklieren, nectar en stuifmeel.
Verspreiding en habitat
De solitaire levende Maleise Sambalbijen hebben wel angels maar leven in tegenstelling tot de andere Aziatische Honingbijen niet in een kolonie. Een solitair vrouwtje maakt een nestje in de grond, in een leemwand of in bestaande gangen in hout. Solitair levende bijen leven onopvallend en aangezien ze nooit overlast veroorzaken, zijn ze vrij onbekend. Toch zijn deze dieren, net als de andere Honingbijen van buitengewoon groot belang voor de natuur. De levensloop van de solitair levende Maleise Sambalbij is vrij eenvoudig. De moederbij zoekt of maakt in haar eentje een nestplaats, soms een in de grond gegraven gang of een bestaand gangetje in hout of steen. doch immer in de buurt van een Lombokstruik ((Capsicum annuum). Wanneer de moederbij een geschikte nestplaats heeft gevonden of gemaakt, gaat ze op zoek naar stuifmeel van de Lombokstruik. Aangezien vele soorten solitair levende bijen min of meer afhankelijk zijn van specifieke of inheemse planten treft men ze vaak alleen aan tijdens de korte periode waarin die specifieke planten bloeien. In het geval van de Lombok is dat tussen juni en september.
Voorplanting
Gedurende de periode juni-september verzamelt de moederbij stuifmeel aan de haren van de achterpoten (pootverzamelaars) i.t.t. andere bijen die het verzamelen aan de haren van de buik tot kunst hebben verheven (buikverzamelaars) en vliegt daarmee naar de nestholte. Daar aangekomen mengt de bij het stuifmeel met een beetje nectar. Wanneer er genoeg is verzamelt legt de moederbij er een eitje bij. Vervolgens sluit ze de broedcel of het holletje af om er vervolgens niet meer naar om te kijken. Zo maakt de moederbij van de Maleise Sambalbij een aantal ‘cellen’ met in elk een klompje stuifmeel en een eitje. Uit dit eitje ontwikkelt zich een larve die het stuifmeel opeet, daarvan groeit, zich inspint om vervolgens in een pop te veranderen waaruit zich uiteindelijk een volwassen dier ontwikkeld.
Meestal gebeurt deze laatste fase pas het daaropvolgend jaar, wanneer de planten van de Lombok weer bloeien. Aangezien de moederbij maar enkele weken leeft en dientengevolge niets kan leren aan hun nageslacht wordt de nieuwe generatie volledig volleerd geboren. Mannelijk Maleise Sambalbijen leven nog korter dan de vrouwelijke. Zij komen vlak voor Lombokstruik gaat bloeien tevoorschijn en zoeken alle mogelijke plaatsen af waar de vrouwelijke, moederbijen te verwachten zijn om te paren waarna hun levenstaak is volbracht en na enkele dagen sterven. Overigens hebben de Mannelijke bijen i.t.t. de vrouwelijke nooit een angel eenvoudigweg omdat ze solitair leven en daarom geen volk hoeven te verdedigen.
Oorsprong
Studie naar het mitochondriaal DNA van de Maleise Sambalbij heeft aangetoond dat de ondersoort oorspronkelijk van het Indonesische eiland Bali komt. De Maleise Sambalbij is vrij resistent tegen de mijt Varroa jacobsoni, welke veel voorkomt onder Aziatische honingbijen .
Verdediging
Iets waar Maleise Sambalbij vooral om bekendstaat, is zijn verdediging tegen de Aziatische reuzenhoornaar (Vespa mandarinia); een insect vele malen groter dan de sambalbij zelf. Wanneer een Aziatische reuzenhoornaar een nestplaats van een Maleise Sambalbij nadert, laat hij een specifiek feromoon los als jachtsignaal. Dit bijzonder sterke feromoon wordt echter ook waargenomen door andere Sambalbijen. Wanneer ze dit feromoon waarnemen, verzamelen ze zich met tientallen tegelijk bij de eerste nestplaats.
De bijen laten eerst de hoornaar de nestplaats betreden. Zodra de hoornaar eenmaal binnen is, vormen de bijen een bal die de hoornaar geheel omsluit. Deze bijenbal bestaat uit tientallen bijen. De hoornaar kan zo niet meer weg. Daarna beginnen de bijen met hun vleugelspieren te trillen om zo de temperatuur binnen de bal op te laten lopen tot ongeveer 47 graden Celsius. Sambalbijen kunnen wel tegen deze hoge temperatuur, maar de hoornaar kan maar maximaal temperaturen tot 46 graden aan. Na ongeveer een uur in de hitte van de bal sterft de hoornaar.
Verschillende bijen laten het leven bij het toepassen van deze techniek, daar de hoornaar zelf tot 40 bijen per minuut kan doden met z’n angel. Maar de dood van de hoornaar voorkomt dat deze meer hoornaars inlicht over de locatie van het nest.
Bronnen, noten en/of referenties
TAKAHASHI, JUN'ICHI, YOSHIDA, TADAHARU (2003). The origin of Malay Chillibees, Apis capsicumannui, inferred from mitochondrial DNA.. Honeybee Science 24 (2): 71-76 (Japan). ISSN:0388-2217. Geraadpleegd op 2009-05-05.
SUGAWARA, MICHIO (2000). Feral colonies of Malay Chillibees, Apis capsicumannui and their life history. 2. Natural nests and swarming.. Honeybee Science 21 (1): 35-39 (Japan). ISSN:0388-2217. Geraadpleegd op 2009-05-05.
TAKENAKA, TETSUO, TAKENAKA, YOKO (1995-08-21). Royal Jelly from Apis cerana japonica, Apis capsicumannui and Apis mellifera. Biosci. Biotech. and Biochem. 60 (3): 518-520 (Japan Society for Bioscience, Biotechnology, and Agrochemistry: Japan). Geraadpleegd op 2009-05-05.
(February 1996). Baked Hornet Japonais. Discover 17 (2) . ISSN:0274-7529. Geraadpleegd op 2009-05-13.
MASATO ONO, TAKESHI IGARASHI, EISHI OHNO, AND MASAMI SASAKI (1995-09-28). Unusual thermal defence by honey- and chillibees against mass attack by hornets. Nature 377: 334 - 336 (Nature Publishing Group). DOI:10.1038/377334a0. Geraadpleegd op 2009-05-05.
Defensive Adaptations: Heat Tolerance as a Weapon. Davidson College Biology Department Geraadpleegd op 2009-05-05
(2007), Extraordinary Animals: An Encyclopedia of Curious and Unusual Animals, Greenwood Press